I. Badania przygotowawcze
Przygotowanie wystawy poprzedzone zostało kilkumiesięcznymi badaniami, w których udział wzięli wybitni przedstawiciele świata nauki specjalizujący się w zagadnieniach związanych z przestrzenią żydowską w Europie Środkowo-Wschodniej. Zespół badawczy tworzyli: dr Sergey Kravstov, prof. Jerzy Malinowski, dr hab. Anna Michałowska-Mycielska oraz dr Tamara Sztyma. Zespołem kierowała Klaudia Kiercz-Dlugołęcka.
Celem badań było odpowiedzenie na pytanie, jaka była przestrzeń żydowska i jak można o niej opowiadać w sposób uniwersalny – niezależnie od miejsca i czasu – tak aby możliwe było wskazanie elementów, które zawsze, w sposób ponadczasowy, opowiadają o jej specyfice.
Dzięki tym działaniom określono charakter przestrzeni żydowskiej, wyodrębniono jej cechy i elementy, które stały się punktem wyjścia dla kształtowania założeń wystawy, traktowanej zarówno jako układ przestrzenny, jak i uniwersum obiektów spójnie opowiadających o przedmiocie badania.
II. Układ przestrzenny wystawy
Wystawa ma za zadanie opowiedzieć o przestrzeni żydowskiej w taki sposób, by widz mógł zastanowić się nad jej charakterem oraz nad znaczeniem jej zniszczenia i braku. Aby zrozumieć tę przestrzeń, niezbędne jest uwzględnienie percepcji przestrzennej – słyszenia, widzenia i doświadczania bycia w niej. Układ wystawy nie może być przypadkowy; musi odzwierciedlać specyfikę przestrzeni żydowskiej jako relacji między elementami, tworząc pełne doświadczenie immersyjne.
Badania pozwoliły wyodrębnić kategorie, które należało uwzględnić przy planowaniu wystawy:
- Natężenie życia żydowskiego w przestrzeni
- Krąg I: przestrzeń prywatna – życie domowe i rodzinne
- Krąg II: przestrzeń społeczna – życie we wspólnocie religijnej i społecznej
- Krąg III: międzykulturowe pogranicze – przenikanie porządków żydowskich i nieżydowskich
- Porządek historyczny
- przednowoczesność
- nowocześność
- okres po Zagładzie
Każda z tych kategorii ujawnia różne zjawiska i porządki przestrzeni żydowskiej. Chociaż elementy wystawy uwzględniają ten podział, sama narracja pozostaje ahistoryczna.
III. Cechy charakterystyczne przestrzeni żydowskiej
Analiza materiałów źródłowych i wywiady z ekspertami pozwoliły zidentyfikować cechy, które będą uwzględnione zarówno w planowaniu przestrzeni wystawy, jak i w konstrukcji poszczególnych obiektów:
- Różnorodność – wystawa składa się z elementów wykonanych w różnych mediach: obiekty przestrzenne (instalacje, rzeźby, obiekty kinetyczne), multimedialne (projekcje, mapping), graficzne (grafika, wielkoformatowe wydruki).
- Ciasnota, nagromadzenie – wzrost liczebności ludności żydowskiej, przepisy prawne i uwarunkowania społeczne sprawiały, że przestrzeń miejska była gęsto zaludniona i zabudowana.
- Oddzielność, sferyczność, warstwowość – mniejszość żydowska tworzyła odrębną grupę społeczną, pozostając częściowo na obrzeżach i zachowując integralność kulturową. Wnętrza i zabudowa odzwierciedlały rozgraniczenia między tym, co święte i świeckie, męskie i kobiece.
- Przypadkowość, chybotliwość, prowizoryczność – rozrost dzielnic żydowskich miał charakter chaotyczny, często nieplanowany, odpowiadając bieżącym potrzebom społeczności i ograniczeniom finansowym.
IV. Cechy wizualności żydowskiej
Wizualność żydowska objawiała się w architekturze, detalach dekoracyjnych i liternictwie, zarówno wewnątrz synagog, jak i w przestrzeni publicznej: afiszach i szyldach sklepowych. Do charakterystycznych cech wizualnych należą:
- motywy biblijne, roślinne i zwierzęce
- brak przedstawień ludzkich
- dominacja liternictwa jako nośnika treści
- wypełnianie całej dostępnej przestrzeni (horror vacui)