Przestrzeń Utracona. Sztuka i Edukacja stanowi komponent artystyczno-edukacyjny realizowany przez Instytut Sztuki Mediów Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie w ramach projektu CEMORY (Central European Memory of the Holocaust in a Multicultural and Multidimensional Perspective), koordynowanego przez Uniwersytet Jagielloński.
Komponent koncentruje się na refleksji nad dziedzictwem żydowskiej przestrzeni kulturowej Europy Środkowo-Wschodniej, jej zniszczeniem podczas II wojny światowej oraz długofalowymi konsekwencjami tego procesu dla współczesnych społeczeństw regionu. Podjęta problematyka pamięci, utraty i zaniku wielokulturowego krajobrazu traktowana jest jako istotny obszar analizy przemian tożsamościowych i społecznych zachodzących w XXI wieku.
Cele komponentu
Celem przedsięwzięcia jest wypracowywanie adekwatnych, współczesnych form opowiadania o utraconej przestrzeni oraz rozwijanie narzędzi sprzyjających krytycznej refleksji nad mechanizmami wykluczenia prowadzącymi do erozji i zaniku różnorodności kulturowej. Projekt dąży do pogłębienia świadomości społecznej w zakresie konsekwencji zniszczenia żydowskiego dziedzictwa oraz do przywracania wiedzy o jego znaczeniu jako integralnego elementu historii, pamięci i struktury kulturowej Europy Środkowo-Wschodniej. Założeniem projektu jest również wskazanie, że doświadczenie utraty ma charakter wielowymiarowy – dotyczy zarówno przestrzeni materialnej, jak i symbolicznej – a jego rozpoznanie stanowi warunek odpowiedzialnego kształtowania przyszłości.
Struktura i działania
Komponent obejmuje trzy uzupełniające się obszary:
Badania
Prowadzone są interdyscyplinarne badania z udziałem ekspertów zajmujących się żydowską przestrzenią urbanistyczną, architektoniczną oraz kulturową. Ich celem jest zrekonstruowanie wiedzy o utraconych przestrzeniach oraz wypracowanie podstaw merytorycznych dla działań artystycznych i edukacyjnych. Zgromadzony materiał stanowi fundament interpretacyjny umożliwiający pogłębione, odpowiedzialne narracje o Zagładzie i jej konsekwencjach.
Sztuka
Na podstawie wyników badań powstaje „Przestrzeń Utracona. Wystawa w ruchu” – projekt artystyczny prezentujący problematykę zniszczonej żydowskiej przestrzeni w sposób immersyjny i angażujący odbiorców. Wystawa ma charakter mobilny i będzie prezentowana w wybranych lokalizacjach położonych na wschodniej granicy Unii Europejskiej, symbolicznie odzwierciedlających geograficzny i kulturowy kontekst historii żydowskiej: m.in. w Oświęcimiu, Sejnach, Katowicach oraz na terenie Czech. Jej celem jest inicjowanie refleksji nad przeobrażonym krajobrazem oraz uruchamianie wyobraźni społecznej wobec tego, co zostało utracone.
Edukacja
Część artystyczna stanowi punkt wyjścia dla rozbudowanego programu edukacyjnego realizowanego we współpracy z partnerami projektu. Działania edukacyjne mają na celu pogłębianie wiedzy, rozwijanie kompetencji krytycznego myślenia oraz wzmacnianie postaw społecznej odpowiedzialności za pamięć i dziedzictwo. Program zakłada pracę z różnymi grupami odbiorców – zarówno w kontekście formalnej edukacji, jak i edukacji nieformalnej – wspierając proces świadomego mierzenia się z dziedzictwem trudnej pamięci.
